Prawdopodobieństwo bycia w ciąży

Prawdopodobieństwo zajścia w ciążę przy stosowaniu danej metody antykoncepcyjnej określa tzw. indeks Pearla, czyli ilość zapłodnień u 100 kobiet w ciągu roku. Przeciętny cykl menstruacyjny trwa 28 dni. Oznacza to, że w ciągu roku u jednej kobiety następuje 13 cykli, a u 100 kobiet - 1300 cykli. Wskaźnik Pearla wynoszący 5 oznacza więc 5 zapłodnień na 1300 cykli. Dzieląc wskaźnik przez 1300 obliczamy prawdopodobieństwo zapłodnienia w jednym cyklu u jednej kobiety:
5:1300 = 0,0038 = 0,38% = 38:10 000 = 1:263

Obliczenia te są uproszczone, ponieważ indeks Pearla nie jest wskaźnikiem doskonałym (nie uwzględnia np. cykli kobiet, które zaszły ciążę na samym początku badania). Umożliwiają jednak orientacyjne oszacowanie ryzyka.

Prawdopodobieństwo ciąży a stosunek bez wytrysku

Współczynnik ten dla stosunku przerywanego zależy od techniki jego zastosowania i waha się od 4 przy użyciu perfekcyjnym do 28 przy niezbyt dokładnym. Oznacza to, że średnie prawdopodobieństwo poczęcia u jednej kobiety w jednym cyklu wynosi od 4:1200, czyli 1:300 (0,33%) do 28:1200, czyli 1:43 (2,32%) (w dni niepłodności względnej lub bezwzględnej jest mniejsze [patrz: „dni niepłodne”]). Jest to kilkadziesiąt razy mniej niż wynosi prawdopodobieństwo zapłodnienia przy pełnym stosunku z wytryskiem w najbardziej płodnym dniu cyklu (ok. 30%).

Mimo to technika ta nie jest zalecana jako metoda antykoncepcyjna, ponieważ:

• wiąże się z ryzykiem wytrysku w pochwie, co drastycznie zwiększa ryzyko nieplanowanego poczęcia
• zakłóca rytm współżycia, przez co może doprowadzić do zaburzeń seksualnych zarówno u kobiety, jak i u mężczyzny
• jeśli stosujesz ją przez cały rok, prawdopodobieństwo ciąży wzrasta nawet do 28%.

Jeśli podejmujesz współżycie seksualne, zabezpiecz się. Wstydzisz się iść do ginekologa albo poprosić w aptece o prezerwatywę? Pomyśl, że zajście w nieplanowaną ciążę będzie dużo większym wstydem.

Ciąża a dni niepłodne

Prawdopodobieństwo zajścia w ciążę w czasie „dni niepłodnych” zależy od tego, na jakiej podstawie dni te zostały uznane za niepłodne.

• kobieca intuicja

Część kobiet, zwłaszcza bardzo młodych, kieruje się subiektywną oceną bieżącego stanu organizmu, często na podstawie pobieżnych obserwacji i własnej ich interpretacji, niezgodnej z metodologią naturalnych technik wyznaczania okresów płodności (np. „bolał mnie 3 dni temu jajnik, więc miałam owulację, czyli już są dni niepłodne”; „mam powiększone piersi, czyli zbliża się miesiączka”, „mam dni płodne, bo mam ochotę na seks, jak będę miała mniejszą, to będą niepłodne” itp.). W takim przypadku ryzyko ciąży jest duże, jednak z jednorazowego stosunku nie przekracza 30%. 30% to maksymalne prawdopodobieństwo zajścia w ciążę przez płodną parę w najbardziej płodnym dniu cyklu - dniu owulacji, przy czym dzień ten jest znany wyłącznie przy monitoringu owulacji poprzez codzienne USG. Dniem owulacji nie musi być ani 14 dzień cyklu, ani dzień najintensywniejszego wydzielania śluzu płodnego, ani skoku temperatury, ani bólu jajnika, ani żaden inny dzień wyznaczony w jakikolwiek inny sposób niż monitoring za pomocą USG. Obserwacja cyklu umożliwia wyznaczenie jedynie początku i końca okresu największej płodności i - podobnie jak każda inna metoda antykoncepcyjna - ma określone PI.

• kalendarzyk, czyli metody statystyczne

W internecie można znaleźć wiele stron, na których dni płodne obliczane są w niewłaściwy sposób. Również na wielu forach internetowych kobiety przekazują nieprawdziwe informacje (że owulacja występuje zawsze w połowie cyklu, na 14 dni przed kolejną miesiączką, na 14 dni po miesiączce itp.). Jeśli dni płodne obliczałaś w sposób inny niż podany poniżej, ryzyko ciąży jest duże (ale nie większe niż 30%).

Wyznaczanie początku okresu płodnego (metoda 20/21):
długość najkrótszego cyklu spośród ostatnich 12 cykli minus 20 dni
albo długość najkrótszego cyklu spośród ostatnich 6 cykli minus 21 dni
Warunek: żaden cykl nie był krótszy niż 26 dni. Jeśli choć jeden był krótszy, okres płodny rozpoczyna się z pierwszym dniem miesiączki, a wyznaczyć można tylko jego koniec.

Wyznaczanie końca płodnego (metoda Ogino):
długość najdłuższego cyklu spośród ostatnich 12 cykli minus 11 dni

Przykład:
Jeśli najkrótszy z twoich 12 cykli liczył 26 dni, a najdłuższy 31 dni, to okres płodności obliczasz następująco:
26 - 20 = 6
31 - 11 = 20
W takim przypadku okres płodny rozpoczyna się 6 dnia cyklu, a kończy 20 dnia cyklu. Pierwszym dniem cyklu jest pierwszy dzień miesiączki.

Jeśli najkrótszy z twoich 6 cykli liczył 28 dni, a najdłuższy 34 dni, to okres płodności obliczasz następująco:

28 - 21 = 7
34 - 11 = 23
Okres płodny zaczyna się wówczas 7 dnia cyklu, a kończy 23.

Okienko płodności jest duże, chociaż plemniki żyją 5 dni, a komórka jajowa jest zdolna do zapłodnienia tylko 24 godziny. Nie wiadomo jednak, czy ten cykl będzie podobny do najkrótszego, czy najdłuższego, dlatego trzeba założyć najbardziej niekorzystny wariant.

• obserwacja śluzu bez pomiaru temperatury (metoda Billingsów)

Wnioskowanie o dniach płodnych na podstawie samego obrazu śluzu również wymaga przestrzegania ściśle określonych reguł. Nie jest tak, że płodne są tylko dni ze śluzem przypominającym białko kurzego jaja, ponieważ:

• plemniki są zdolne do zapłodnienia nawet nawet 5 dni. Tymczasem od momentu pojawienia się śluzu „płodnego” do owulacji może minąć np. 2-5 dni (albo dłużej, ale to właśnie krótka „ścieżka śluzowa” wiąże się z dużym prawdopodobieństwem ciąży w przypadku stosowania tej metody).
• zanik śluzu płodnego nie potwierdza odbycia owulacji. Nawet jeśli w cyklu miewasz zwykle tylko jeden kilkudniowy epizod śluzu „płodnego”, to w tym cyklu podejście do owulacji mogło nie zakończyć się uwolnieniem jajeczka wskutek działania czynników zakłócających. Owulacja może nastąpić za kilka dni, w czasie obecności śluzu „niepłodnego”. Podejście do owulacji („ścieżka śluzowa”) może wystąpić kilkakrotnie, zwłaszcza w długich cyklach.
• Jeśli współżyliście bez zabezpieczenia w dni ze śluzem „płodnym”, ryzyko ciąży jest wysokie i wynosi ok. 30%. Jeśli współżyliście w dniu ze śluzem niepłodnym, to prawdopodobieństwo ciąży zależy od tego, czy były to dni przed pojawieniem się śluzu „płodnego” (ryzyko ciąży w tym cyklu wynosi 0,73% [PI = 8,8]), czy co najmniej 4 dni po zaniku śluzu „płodnego” (ryzyko ciąży jest niewielkie, chyba że miewasz długie lub nieregularne cykle z więcej niż jedną ścieżką śluzową albo wystąpiły w tym cyklu czynniki zakłócające, które mogły spowodować pierwsze nieudane podejście do jajeczkowania).

Metody Billingsów nie polecamy jako metody antykoncepcyjnej. Jeśli chcesz stosować metody naturalne, wybierz metodę objawowo-termiczną albo prowadź równocześnie obserwację szyjki macicy (twarda/miękka, uniesiona/opuszczona, otwarta/zamknięta). Szczegóły dotyczące obserwacji i zasady interpretacji znajdziesz w literaturze (patrz „bibliografia”).

• metoda objawowo-termiczna

W rzeczywistości nie istnieje coś takiego jak „metoda objawowo-termiczna”, ale kilka pokrewnych metod, spośród których najważniejsze to: Roetzera, Kippleyów i angielska. Różnią się one zasadami interpretacji, dlatego stosowanie samych pomiarów temperatury i obserwacji śluzu bez znajomości reguł wyznaczania niepłodności przedowulacyjnej i poowulacyjnej nie jest stosowaniem metody objawowo-termicznej (patrz „kobieca intuicja”).

Jeśli prowadzisz pełną obserwację cyklu (codzienne pomiary temperatury i obserwacja śluzu), to prawdopodobieństwo ciąży zależy od tego, czy była to faza niepłodności względnej, czy bezwzględnej. Jeśli przestrzegałaś wszystkich reguł i podjęłaś współżycie w fazie niepłodności względnej, prawdopodobieństwo ciąży wynosi od 0,2:1200, czyli 1:6000 (0,017%) (PI 0,2). Jeśli współżyliście od czwartego dnia wyższych temperatur liczonych po zaniku śluzu płodnego, ryzyko ciąży jest bliskie 0.

Ryzyko ciąży a stosunek podczas miesiączki

Prawdopodobieństwo zajścia w ciążę podczas miesiączki jest znikome, pod warunkiem, że twoje cykle nie są krótsze niż 26 dni - w cyklach krótszych niż 26 dni nie wyznacza się fazy niepłodności względnej (przedowulacyjnej), ponieważ ryzyko wczesnej owulacji jest zbyt duże oraz była to miesiączka, a nie krwawienie śródcykliczne. Nie każde krwawienie z pochwy jest miesiączką. Miesiączka to krwawienie występujące 10-16 dni po owulacji. Objawem potwierdzającym owulację jest wzrost podstawowej temperatury ciała:

• mierzonej codziennie (i zapisywanej z dokładnością do 0,05 stopnia Celsjusza, np. 36,35),
• o tej samej godzinie,
• w tym samym miejscu (ustach, pochwie, odbycie),
• tym samym termometrem (rtęciowym lub elektronicznym owulacyjnym),
• o co najmniej dwie kreski powyżej 6 poprzedzających niezakłóconych temperatur (niezakłóconych np. chorobą, późno wypitym alkoholem, zmianą klimatu, ekstremalną temperaturą w sypialni),
• po zaniku śluzu płodnego (przezroczysty, śliski, rozciągliwy).

Jeśli prowadzisz pełną obserwację cyklu (metoda objawowo-termiczna), to za miesiączkę (początek nowego cyklu) możesz przyjąć krwawienie poprzedzone co najmniej 3-dniową fazą niezakłóconych wyższych temperatur, a okres niepłodny możesz wyznaczyć na podstawie reguły klinicznej, reguły 20/21, reguły ostatniego dnia suchego lub reguły Doeringa. Szczegóły znajdziesz w literaturze (patrz „bibliografia”).

Jeśli nie prowadzisz obserwacji cyklu, ale znasz długość 12 ostatnich cykli i żaden z nich nie był krótszy niż 26 dni, możesz przyjąć 6 pierwszych dni od miesiączki jako niepłodne z PI = 0,2. Prawdopodobieństwo ciąży w jednym cyklu wynosi wówczas 0,2:1200, czyli 1:6000 (0,017%).
Jeśli nie znasz długości ostatnich 12 ostatnich cykli, czas krwawienia powinnaś uważać za potencjalnie płodny. Prawdopodobieństwo ciąży trudno jednak oszacować.

Ryzyko ciąży a karmienie piersią

Na temat skuteczności karmienia piersią w zapobieganiu ciąży pokutują dwa równie nieprawdziwe przekonania:
1. karmienie piersią nie chroni przed ciążą
2. karmienie piersią chroni przed ciążą.

W rzeczywistości karmienie piersią zapobiega ciąży pod warunkiem przestrzegania wszystkich poniższych warunków:

• od porodu upłynęło nie więcej niż 12 tygodni (po upływie 12 tygodnia należy zacząć prowadzić obserwację śluzu i pomiar temperatury; szczegółowe zasady interpretacji w takiej sytuacji są dostępne w literaturze [patrz „bibliografia”]).
• dziecko jest karmione wyłącznie piersią (nie jest dokarmiane), a ilość karmień wynosi minimum 6 na dobę
• sumaryczny dobowy czas karmienia piersią jest nie krótszy niż 100 minut
• najdłuższa przerwa między karmieniami wynosi maksymalnie 6 godzin
• dziecko nie jest niczym dopajane (przy karmieniu wyłącznie piersią nie ma takiej potrzeby)
• dziecko jest uspokajane wyłącznie piersią (nie podajemy w ogóle smoczka)
• nie powróciła miesiączka.

Przy przestrzeganiu tych warunków PI metody wynosi 2.

Prawdopodobieństwo ciąży, gdy spadła/pękła prezerwatywa przed wytryskiem

Oznacza to, że odbyliście stosunek przerywany (patrz „stosunek przerywany”).

• wytrysk był w czasie pettingu, członek umyto, potem stosunek bez wytrysku lub petting z kontaktem genitalnym

Prawdopodobieństwo ciąży zależy od tego, czy mężczyzna oddał mocz, ponieważ po wytrysku w cewce moczowej mogły pozostać resztki spermy, które przedostały się do preejakulatu. Jeśli mocz oddał, ryzyko ciąży jest znikome. Jeśli moczu nie oddał - rośnie, szczególnie jeśli mężczyzna produkuje dużo preejakulatu (jest to cecha zmienna osobniczo, objętość wydzielanego preejakulatu wynosi 0-5 ml). Jeśli po umyciu członka nie odbyto pełnego stosunku, a jedynie uprawiano petting z kontaktem genitalnym, ryzyko ciąży jest niewielkie.

• wytrysk był w czasie pettingu, petting palcami poplamionymi spermą

Jeśli ręce umyto, prawdopodobieństwo ciąży jest zerowe. Jeśli nie umyto, prawdopodobieństwo ciąży jest takie jak w wyniku stosunku (patrz: „kalendarzyk”).

• wytrysk był w czasie pettingu, ręce umyto, petting palcami

Prawdopodobieństwo ciąży jest znikome.

• petting palcami z ewentualnym preejakulatem

Prawdopodobieństwo ciąży jest znikome.

• sperma w basenie/na sedesie/prześcieradle itp.

Prawdopodobieństwo ciąży jest zerowe, o ile kobieta nie usiadła nagimi narządami płciowymi na kałużę spermy. W takiej sytuacji jest takie jak w wyniku stosunku (patrz „kalendarzyk”).

• kontakt genitalny przez odzież obojga stron bez wytrysku lub wytrysk w męskich majtkach

Prawdopodobieństwo ciąży jest zerowe.

• bezpośredni kontakt nagiej pochwy z odzieżą mokrą od spermy

Prawdopodobieństwo ciąży jest takie jak w wyniku stosunku (patrz: „kalendarzyk”).

Bibliografia:
Jeśli zamierzasz stosować naturalne metody zapobiegania ciąży, zapoznaj się z jedną z następujących pozycji:

1. Elizabeth Raith, Petra Frank i Guenter Freundl – Naturalne metody planowania rodziny. Poradnik medyczny – Springer i PWN, Warszawa 1997.
2. Evelyn L. Billings, John J. Billings i Maurice Catarinich – Atlas metody owulacji Billingsa. Obraz śluzu w czasie płodności i niepłodności. Dwa dodatki: Erik Odeblad – Szyjka macicy, pochwa i płodność; James B. Brown – Podstawy naukowe metody owulacji – wyd. Pallottinum, Poznań 1998.
3. Włodzimierz Fijałkowski – Naturalny rytm płodności – PZWL, Warszawa 1991.
4. P. Frank-Herrmann, J. Heil and C. Gnoth et al., The effectiveness of a fertility awareness based method to avoid pregnancy in relation to a couple's sexual behaviour during the fertile time: a prospective longitudinal study, Hum Reprod 2007, 22.
5. John i Sheila Kippley – Sztuka naturalnego planowania rodziny – Liga Małżeństwo Małżeństwu, Piaseczno 2002.